Zwarte rust. De andere toestand van Marcel Wesdorp

 

 

I

Het landschap heeft geen begroeiing meer. Het is niet meer groen door gras of bossen, er zijn geen bloemen meer en er lopen geen rivieren. De beddingen zijn er nog wel, het graniet is zichtbaar geworden. Is er een vulkaanuitbarsting geweest? Is dit het landschap na het einde der tijden? Er gloeit in ieder geval geen lava meer. Er is as maar geen vuur.

Aarde, water, lucht en vuur. Van de vier elementen is alleen het vuur niet vertegenwoordigd. Of brandt het misschien in ons? Er is weliswaar geen water meer in de rivieren, maar het is wel in de zee die men soms of afstand hoort ruisen. Of is dat het geluid van de kosmos, de muziek der sferen?

Er zijn geen mensen meer, vooral geen mensen meer, maar ook de dieren laten verstek gaan. Toch krijg je niet het gevoel dat het om een onvruchtbare aarde gaat. Integendeel de vallei heeft uitgesproken vrouwelijke trekken en nergens wordt zo voelbaar dat de aarde de drager is. De aarde draagt en geeft de beschouwer het vertrouwen dat hij de ruimte kan betreden en daarbij op steun kan rekenen.

Hoewel onherbergzaam nodigt het landschap je toch uit je mee te laten slepen en te laten vervoeren door de wind. Het is er fris. Er is veel lucht en je kunt goed adem halen. Maar ben je als kijker wel meer dan blik, oogopslag en ademhaling? Het is beslist geen lichamelijke ervaring. Het is een spiritueel landschap om over te mediteren. Ernaar kijken vergeestelijkt.

De bodem is sterk, het fundament is stevig. Hoewel zwart de grondtoon is, is er toch licht. Voldoende om het landschap te zien en er met de blik doorheen te zweven. Zal het licht nog veranderen, zal het donkerder worden, of zal het licht altijd zo blijven zoals het nu is? En gaat het nu om een angstwekkende ervaring van een natuur waarin voor de mens geen plaats is, of gaat het om de geruststelling dat ook al verdwijnt de mens de aarde in zich zal blijven rusten en alleen al daarom voor de toeschouwer het fundament van zijn denken moet zijn? Is dit het landschap zonder eigenschappen voor de mens zonder eigenschappen?

 

II

Meister Eckhart leert ons dat God bij ons binnen treedt in dezelfde mate waarin wij onze ziel leegmaken. Wanneer wij onze eigenschappen afzweren en de schepping de rug toekeren komt God ons naderbij. Dat kan gewoon niet anders. Voor Eckhart is dit een soort natuurwet. Hoe leger de mens, hoe voller van God. God kan niet anders dan naar ons toekomen wanneer wij ons voor hem open stellen. Zo is hij nu eenmaal.

Dat wil niet zeggen dat wij op moeten houden de dingen te doen die wij doen. Wij moeten ze alleen gaan doen vanuit gelatenheid, vanuit de acceptatie dat de dingen geen antwoord geven op de vraag waarom en dat wij ons zelf niet hoeven te rechtvaardigen. Onze gewone toestand is dingen doen met een bedoeling, wij handelen strategisch om een bepaald doel te bereiken. De gelatenheid is een andere toestand waarin je de dingen niet langer beheerst en beheert maar waarin je één bent met jezelf en je ziel. De zwarte rust in zijn landschap, dat is volgens mij de andere toestand van Marcel Wesdorp.

Er bestaat een diepe en ondergrondse samenhang tussen de andere toestand en de moderne kunst. Ieder schilderij, ieder gedicht, ieder kunstwerk is een aanbod voor een andere toestand. In één van de beste commentaren op Robert Musils roman Der Mann ohne Eigenschaften legt Jochen Schmidt dat zo uit:

“Musils vastberaden sympathie met de moderniteit geldt de abstractie. Abstractie is een gevolg van het werkelijkheidsverval. Want werkelijkheidsverval leidt door ontbinding van iedere individuele gestalte tot de abstractie. Abstractie is echter ook de laatste consequentie van de radicale aanspraak op de gelding van het innerlijk, consequentie van de grote mystieke loslating van de uiterlijke verschijningswereld. Mystieke wending en abstractie horen wezenlijk bij elkaar. Abstracte kunst is het formele correlaat van het programma van een man zonder eigenschappen. In zover voltooit Musil met de breed ontvouwen gedachtesubstantie van zijn hoofdwerk de anders alleen maar in weinige aanzetten begrijpelijke theoretische vulling en innerlijke fundering van de abstracte kunst.” (1)

Het landschap van Marcel Wesdorp is een antwoord op het werkelijkheidsverval dat wij dagelijks meemaken. Zijn werk probeert ons daarvoor schadeloos te stellen door een innerlijk landschap te bieden, het landschap van de ziel. Dat kan angst oproepen, maar het is de angst die hoort bij de vrijheid het bestaan opnieuw te funderen. Funderen op ons eigen innerlijk en op de aarde als de altijd gewisse bodem van de ziel en als drager van de wereld. Angst en vrijheid spelen een voorname rol, maar het laatste woord luidt niet angst of vrijheid, het laatste woord luidt vertrouwen.

 

Noot

1.

Jochen Schmidt: Ohne Eigenschaften. Eine Erläuterung zu Musils Grundbegriff, Tübingen 1975, 70.

 

Advertenties