Wagner in de wijk

 

Im fernen Land…

De graalsvertelling in Richard Wagners Opera Lohengrin

 

Aan het slot van de opera vertelt Lohengrin wie hij is en waar hij vandaan komt. Hij willigt daarmee het verzoek van zijn bruid, Elsa van Brabant, in voor wie hij als enige zijn identiteit niet verborgen mag houden. In deze sprookjesopera gebeurt het wonder dat hij haar te hulp kan snellen en haar vijanden kan verslaan alleen maar onder voorwaarde dat niemand zijn naam kent. Zodra zijn naam bekend is verdwijnt zijn heldenmoed en onkwetsbaarheid. Wij kijken nu naar de tekst van Im fernen Land (1) en beantwoorden ten aanzien van de eerste zeven strofen de vragen wat gebeurt hier, wat betekent deze tekst en welke gevoelens roept hij op?

 

Wat gebeurt hier?

Lohengrin vertelt dat hij uit een ver land komt, dat daar een burcht staat met een tempel waarin de heilige graal wordt bewaard. De heilige graal is door engelen daar naartoe gebracht. De graal doet wonderen en wordt jaarlijks in zijn wonderkracht vernieuwd door een duif. Graalridders beschikken over bovennatuurlijke krachten, en zijn niet ontvankelijk voor het kwaad of de dood. Voorwaarde is wel dat de mensen niet weten dat degene die hen helpt een graalridder is en dat zijn naam onbekend blijft. Nu heeft Elsa tegen zijn verbod in Lohengrin gevraagd wie hij is en hoe hij heet. Met dat hij zijn naam en afstamming noemt, verliest hij de kracht van de graal en moet hij terugkeren.

 

Wat betekent het?

Door zijn identiteit als graalridder te onthullen wordt Brabant in verband gebracht met het heilige. De graal is het heiligste dat er op aarde is. Het is de schaal waarin het bloed van Christus tijdens de kruisiging is opgevangen en daarmee het symbool van de heilige communie, van het verbond tussen God en de mensen. De duif die de graal jaarlijks vernieuwt is een symbool van de Heilige Geest. Door Elsa te beschermen en ervoor te zorgen dat haar broer Godfried als rechtmatige hertog over Brabant heerst, krijgt Brabant een hogere wijding, al is het maar in het sprookje dat deze romantische opera ten tonele wordt gebracht. Hoewel een sprookje, leven Elsa en Lohengrin echter niet nog lang en gelukkig, want Lohengrin moet haar verlaten om terug te gaan naar de graalsburcht.

Je kunt je echter afvragen wat er zou zijn gebeurt als Elsa niet naar zijn naam had gevraagd. Hun liefde zou dan stand hebben gehouden en Lohengrin zou als beschermheer van Brabant hebben geheerst. Naar mijn mening zou dat te veel van het goede zijn geweest, want Brabant zou in dat geval een theocratie zijn geworden waar de priesters en het heilige de dienst zouden hebben uitgemaakt. Van nationalisme kan naar mijn mening ook geen sprake zijn, want het geheel is verpakt als een sprookje en niet als een genealogie waarin het huis Brabant bij de gratie Gods wordt ingesteld.

 

Welke gevoelens worden opgeroepen?

Gevoelens zijn persoonlijk, en niet iedereen voelt hetzelfde. Maar voor alle opera’s van Wagner geldt dat ze worden beleefd in een roes. De toehoorders raken in vervoering en gaan helemaal op in het verhaal en de muziek. De gedachte dat je een met rede begiftigd individu bent wordt tijdelijk opgeschort door een gevoel met alles één te zijn. Het is dit gevoel dat zoveel mensen voor Wagners muziek inneemt en dat ze jaarlijks pelgrimstochten naar Bayreuth laat maken.

Een ander gevoel heeft volgens mij te maken met de liefde tussen Elsa en Lohengrin. Het is niet alleen haar nieuwsgierigheid en de intriges van haar vijanden die haar naar Lohengrins identiteit laten vragen. Het is haar echte en oprechte liefde voor haar redder en bevrijder. Omdat ze van hem houdt, wil ze weten wij hij is. Lohengrin wil omgekeerd de absolute liefde. Hij wil zich niet hoeven legitimeren. Hij wil bemind worden voor wie hij is zonder zich bekend te maken of te rechtvaardigen. (2) Een liefde zonder naam is echter onvervulbaar. Harmonie is onmogelijk en de opera legt daarvan op pijnlijke wijze getuigenis af. Maar het leidt ook tot een gevoel van berusting in de afloop.

 

Noten

1.

Richard Wagner: Lohengrin, bezorgd en met een nawoord van Egon Voss, Stuttgart 2015, 81-82.

2.

Daarom gaat van de figuur van Lohengrin een zekere kilte uit. Het is dezelfde kilte die uitgaat van de geniale kunstenaar. Lohengrin is de tragedie van de absolute kunstenaar. Wagner heeft zich erg met hem vereenzelvigd. Vgl. Carl Dahlhaus: Richard Wagners Musikdramen, Stuttgart 2011, 63-65.

 

Wagner in de wijk. Tekst, bedoeld om met uitvoerende musici, intermediairs en makers het gesprek te openen over een initiatief Lohengrin in de Tilburgse wijken te brengen.

 

Eric Bolle is filosoof en leraar Duits. Hij heeft in het voortgezet onderwijs verschillende cursussen over Wagners opera’s gegeven en samen met de leerlingen teksten van Friedrich Nietzsche en Ernst Jünger over Wagner gelezen.

Advertenties