Aanbod cursussen en lezingen

Aanbod cursussen en lezingen

Filosofie is belangrijk omdat zij laat zien dat wij in een maatschappij leven die zichzelf niet kan legitimeren. Het nihilisme – een ander woord voor dit verschijnsel – speelt zich niet alleen af op abstract niveau maar komt concreet aan de orde in de literatuur. Het wordt zichtbaar in de manier waarop schrijvers en romanfiguren de waardenkrisis beleven en hoe zij er op reageren. Over deze auteurs schrijf ik artikelen en geef ik lezingen en cursussen. Een greep uit het aanbod:

Hölderlin – bewustzijn en conflict

Friedrich Hölderlin (1770-1843) is zo belangrijk omdat hij een filosofische positie inneemt die zich ook nu nog, en misschien wel sterker dan ooit, laat verdedigen. Voor Hölderlin staat de vrijheid voorop, maar dat wil nog niet zeggen dat de mens autonoom is. De strijd met de wereld is noodzakelijk om tot bewustzijn te komen, en dat kan niet zonder conflicten. Die conflicten betreffen niet alleen de verhouding met andere mensen, maar ook die met het eigen bewustzijn.

Wanneer de mens over zichzelf nadenkt ontdekt hij het absolute in zichzelf, dat de wereld één grote samenhang is, maar dat hij van die samenhang is buitengesloten. Het absolute onttrekt zich aan onze greep, en geen wetenschap of techniek geeft toegang tot het wezenlijke dat zich aan ons onttrekt. Alleen op sommige ogenblikken lukt het ons één te worden met de wereld en laat de extase ons onze conflicten vergeten.

Voor dit bewustwordingsproces dat plaats vindt in het geschil met de wereld, maar dat op sommige momenten een ongekende vervoering kent, heeft Hölderlin woorden gevonden die uniek zijn en die door geen enkele andere dichter worden geëvenaard.

Kunst en kunstkritiek bij Schelling

Gewoonlijk beschouwt men filosofie als iets dat te maken heeft met stringente argumentatie en dwingende redenering. Men zoekt naar een denken dat onweerlegbaar is en waar niets tegen in valt te brengen. Friedrich Wilhelm Joseph Schelling (1775-1854) stelt daarentegen de vraag: is denken niet ook een gevoel, is filosofie niet een bepaalde toestand van de ziel? Het gaat daarbij om de ervaring van al-eenheid en het daaraan toebehoren van de mens. Kunst is bij uitstek een manier om dit gevoel tot stand te brengen en gemeenschappelijk te maken. Meer weten? Lees mijn essay Het bevel van het absolute.

Het bevel Kleist

De Duitse filosoof Schelling geeft in 1795 het bevel : “Wees absoluut – identiek met jezelf!” Bij de Duitse schrijver Heinrich von Kleist (1777-1811) lezen wij ook een bevel: “Zink niet, zelfs wanneer de gehele onderwereld op je drukt! Sta, blijf staan zoals het gewelf blijft staan omdat al zijn blokken willen vallen!” Bij Schelling beluisteren wij zelfvertrouwen, bij Kleist onzekerheid. Kleist confronteert ons met de vraag hoe een maatschappij eruit ziet waarin de mensen zichzelf en elkaar niet vertrouwen, en niet weten op grond waarvan ze welke beslissingen moeten nemen. Kunnen wij leven zonder te weten waar wij aan toe zijn, en hoe verhouden wij ons tot dat, wat zich aan ons begrip onttrekt? Een actuele, misschien wel dé actuele vraag van de filosofie. Meer weten? Lees Kleist Over het marionettentheater op de website van de DBNL.

Heideggers andere aanvang

Martin Heidegger (1889-1976) is ook in Nederland een beroemde filosoof. Een aantal van zijn boeken, waaronder het eerste hoofdwerk Zijn en tijd, zijn in het Nederlands vertaald, maar veel over hem is bij ons nog onbekend en nauwelijks gerecipieerd. Dat is ook wel logisch wanneer je beseft dat zijn verzameld werk, de Gesamtausgabe, 102 delen telt. Bijna alle delen zijn inmiddels verschenen.

Belangrijk daaruit zijn vooral de zogeheten Seynsgeschichtliche Abhandlungen, waarin Heidegger het nihilisme en de andere aanvang behandelt. Deel 65, Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis) (1936-1938), geldt algemeen als tweede hoofdwerk.

Meer weten? Lees mijn essay Het niets, de dood en de andere aanvang.

Architectuur en Nihilisme

Filosofie en architectuur, – ja, dat is een echte, maar ook een geheime liefdesgeschiedenis. Een liaison waarbij de partners het liefst van rol zouden wisselen. Willen architecten niet liever filosofen, en filosofen niet liever architecten zijn? Wat betekent de architectuurmetafoor (basis, fundament, grondslag) in de filosofie? Waarom schrijven architecten zo graag en leveren zij vaak een doorslaggevende bijdrage aan de cultuurfilosofie? Maar bovenal waarom maken wij zo graag stedentrips en wat zien wij wanneer wij een gebouw bekijken?

De schrijver en filosoof Hermann Broch (1886-1951) kritiseert het functionalisme van de moderne architectuur. Deze architectuur heeft geen stijl, terwijl in Brochs ogen voor een tijd niets zo belangrijk is als haar stijl. Hij ergert zich aan het ontbreken van het ornament. Het ornament is voor Broch de uitkristallisering van de ene en eenheidscheppende grondgedachte van het geheel. Het ontbreken van het ornament is een symptoom van het nihilisme, van het onvermogen een antwoord te geven op de angst voor het niets, de angst voor de tijd die tot de dood leidt. Cultuur in het algemeen en architectuur in het bijzonder zou er echter toe in staat moeten zijn de tijd te vernietigen en op te heffen in ruimte. Meer weten? Lees Brochs essay Verval van de waarden op de website van de DBNL.

Cioran en de ziel van de leegte

Bent u de discussies over het hebben van een eigen identiteit ook zo zat? Bent u ook uitgekeken op het neoliberalisme met zijn rivaliteit, competitie en concurrentie? Gelooft u ook dat wij geen wereldhistorische rol meer hoeven te vervullen? Wilt u ook meer innerlijkheid en bezinning, en minder politiek en gezeur? Dan zou Cioran best wel eens een interessante denker voor u kunnen zijn.

Cioran (1911-1995) wil naar eigen zeggen de ziel van de leegte zijn, het hart van het niets. Zijn denken betekent de afwijzing van veel waarden die de dagelijkse gang van onze zaken structureren en de verwerping van de ideologie die onze beslommeringen een hogere wijding moet geven. Tot die waarden horen vooral ambitie, succes, doorzettingsvermogen en persoonlijke ontwikkeling.

Daartegenin roept Cioran op tot lethargie en indolentie. Liever mogelijkheden laten sluimeren dan dadendrang en zelfverwerkelijking. Hij gelooft niet in Bildung en ontwikkeling. Zijn liefde geldt de mensen die zich niet verwezenlijkt hebben. Meer weten? Lees het aan Cioran gewijde nummer van Filosofie-Tijdschrift.

Agamben en de noodtoestand

De Italiaanse filosoof Giorgio Agamben (1942) was recentelijk in het nieuws omdat hij zijn afschuw heeft uitgesproken over het gemak waarmee de meeste mensen vanwege de coronacrisis bereid zijn van hun vrijheden af te zien om het vege lijf te redden. De democratie lijkt daarmee ontbonden om plaats te maken voor een al dan niet verklaarde noodtoestand. Reeds lang voor de coronacrisis kwam dit thema regelmatig bij hem aan de orde. Agamben valt op door de manier waarop hij de moderniteit ontluistert en ter discussie stelt. Niet de stad (polis) maar het kamp is het paradigma, niet het parlement maar het ziekenhuis is het epicentrum van ons denken. Hoe heeft het zo ver kunnen komen?