Duitse literatuur voor scholieren

Tips & weblinks

Deze pagina wil je snel toegang bieden tot online bronnen over Duitse literatuur. Je vindt hier links naar belangrijke schrijvers en hun boeken, en je vindt hier overzichten over en andere suggesties bij de Duitse literatuur.

Er wordt veel (maar niet alleen) gebruik gemaakt van Wikipedia, die meestal afsluit met verwijzingen naar online tekstbestanden. Die kun je lezen als je ervan houdt vanaf je computerscherm te werken, maar je kunt de links ook gebruiken om je te oriënteren of je een boek wilt lezen of niet.

Al met al gaat het om een eerste aanzet tot een electronische aanpak van lezen voor de lijst. Telkens wordt vermeld vanaf welke klas het boek geschikt is.

A. Schrijvers

B. Literatuurgeschiedenis

C. Andere suggesties

A. Schrijvers

Ingeborg Bachmann

Ingeborg Bachmann schreef in de jaren vijftig gedichten die nog steeds in het brandpunt van de belangstelling staan. Dit radioprogramma van de Beierse Omroep maakt haar werk gemakkelijk toegankelijk en is geschikt voor de derde klas.

Gottfried Benn

Gottfried Benn was arts en schreef soms schokkende gedichten over het lichamelijke verval, de ziekte en de dood van mensen. In de jaren vijftig en zestig werd Benn populair door zijn radiovoordrachten waarin hij zijn eigen poëzie voorlas. In die poëzie wordt diep nagedacht over het nihilisme. Geschikt vanaf de vierde klas.

Thomas Bernhard

Thomas Bernhard schrijft geen gemakkelijk Duits, maar het (fictieve) interview van Bernd Mattheus met hem geeft een toegankelijke inleiding tot zijn leven en werk voor leerlingen vanaf de derde klas. Ook de autobiografische boeken zoals Ein Kind zijn goed toegankelijk vanaf de derde klas.

Bernhard beschouwde Amras als zijn lievelingsvertelling. Een gezin komt in moeilijkheden. Moeder is ernstig ziek, vaders onderneming gaat failliet. De beide zoons zijn diep ongelukkig. Het gezin besluit zelfmoord te plegen. Bij de ouders lukt dat, bij de broers niet. Zij overleven en wonen in een toren. Vanaf de zesde klas.

Alte Meister gaat over een oude man die in het museum schilderijen van oude meesters net zo lang bestudeert tot ze alle bekoring verliezen. Kunst is onvolmaakt, zij mislukt en blijft fragment. Zij dient alleen om de macht van kerk en staat luister bij te zetten. De oude man is ontgoocheld: de kunst kan hem niet troosten wanneer zijn vrouw sterft. De roman is één grote kankerpartij over Oostenrijk. Je wordt door dit boek tegelijkertijd ontroerd en aan het lachen gebracht. Vanaf de vijfde klas.

Auslöschung is één van de mooiste boeken van Thomas Bernhard. Gaat over een man die als privéleraar Duits & filosofie zijn Oostenrijkse Heimat is ontvlucht en in Rome woont. Maar het lot haalt hem in en maakt hem tot erfgenaam van een unheimlich kasteel waar hij zich na een lange innerlijke strijd op elegante wijze van weet te ontdoen. Onder de naam Maria treedt de schrijfster Ingeborg Bachmann op. Zij is één van de weinige warmtebronnen voor de auteur die zich overal buitengesloten weet. Vanaf de vijfde klas.

Hermann Broch

Hermann Broch is geen gemakkelijke schrijver. Hij wordt niet veel gelezen hoewel iedereen het erover eens is dat hij één van de belangrijkste denkers van de twintigste eeuw is. Zijn romans gaan over het ontstaan van het fascisme tegen de achtergrond van Nietzsches analyse van het nihilisme. Als je toch iets van hem wilt lezen kun je het beste beginnen met zijn essay Hofmannsthal und seine Zeit. Dit essay geeft een prachtig cultuurhistorisch beeld van Wenen rond 1900. Vanaf de zesde klas.

Paul Celan

Paul Celan is een joodse dichter uit Duitstalig Roemenië die zijn ouders verloren heeft in de concentratiekampen. Hij is de Duitse taal trouw gebleven omdat deze taal letterlijk de taal van zijn moeder is. Zijn gedichten gelden als hermetisch en duister. Toch zul je zien dat zijn gedichten als je ze blijft herlezen helemaal tot leven komen en duidelijk worden. Geschikt vanaf de derde klas. In 2008 verschenen de liefdesbrieven van Paul Celan en de dichteres Ingeborg Bachmann onder de titel Herzzeit. Een absolute aanrader. Als voorproefje de recensie in Die Zeit.

Manfred Frank

Manfred Frank is een specialist op het gebied van de klassieke Duitse literatuur en filosofie. Niet iedereen weet dat hij ook een kinderboek heeft geschreven: Warum bin ich Ich?  Je kunt hier de recensie van het boek lezen in het weekblad Die Zeit. Vanaf de derde klas.

Sigmund Freud

Sigmund Freud is de grondlegger van de psychoanalyse. Het ik is geen heer in eigen huis maar moet zijn onbewuste wensen en angsten zien af te stemmen op de werkelijkheid. Over dit conflict tussen lust- en realiteitsprincipe gaat de literatuur. Literatuur documenteert ook hoe destructief het verlangen kan zijn en hoezeer de doodsdrift de cultuur bedreigt. Een interessante documentaire vind je hier (vier afleveringen). Een goede tekst om mee te beginnen is  Das Unbehagen in der Kultur. Je kunt naar de tekst doorklikken. Vanaf de vierde klas

Johann Wolfgang Goethe

Goethe is de beroemdste Duitse schrijver. Een leuk boek is Die Leiden des jungen Werthers. Eerste liefde, eerste teleurstelling in de liefde. Je kunt naar de tekst doorklikken. Dat geldt ook voor Goethes Faust. Laat je niet intimideren door de reputatie van dit werk. Sla gewoon de al te moeilijke stukken over en je zult zien dat je als je door leest in dit boek kunt doordringen. Vanaf de vierde klas.

Het tweede deel van de Faust daarentegen vraagt wat meer van de lezer. Mijn persoonlijke favoriet is  de West-östlicher Divan waar Goethe zijn voorliefde voor de islam en de oriëntaalse poëzie met ons deelt. Beide boeken vanaf de zesde klas.

Peter Handke

Peter Handke  is een schrijver die buiten het bewustzijn, de meningen en de voorstellingen van andere mensen wil leven. Volgens hem kun je op school niet tot literatuur komen. Dat kan alleen door een enthousiaste leraar. En die wil niet onderwijzen. De vonk slaat eenvoudig op zijn leerlingen over.

Het weekblad Die Zeit publiceerde onder andere een interview met hem en  zijn impressies van een bezoek aan het atelier van de schilder Anselm Kiefer. Beide stukken zijn goed voor een eerste kennismaking. Om te lezen voor de lijst zijn vooral Wunschloses Unglück en Die Angst des Tormanns beim Elfmeter geschikt. Het eerste boek gaat over de zelfmoord van zijn moeder, het tweede over een keeper die een moord heeft gepleegd.

Mijn persoonlijke favoriet is Langsame Heimkehr. Dit is een subtiele, filosofische vertelling over een geograaf die met het landschap versmelt, met de aarde meedenkt en de wet van het schrijverschap ontdekt. De geschiedenis is niet alleen maar een reeks verschrikkingen maar kent ook een continueerbare, vredestichtende vorm die aan die verschrikkingen een tegenwicht biedt. Wat men beleeft mag niet worden vergeten, maar moet worden opgeschreven. Daarvoor zorgt de literatuur. Vanaf de vijfde klas.

Martin Heidegger

Martin Heidegger is een filosoof voor wie de taal geen instrument of communicatie-middel is, maar een medium waardoorheen het zijn tot ons spreekt. Verzuimen wij gewoonlijk de vraag naar het zijn te stellen en worden wij daardoor gemakkelijk tot het nihilisme verleid, dan slaagt de literatuur er telkens opnieuw in ons bij ons zelf en de taal terug te brengen. Dat geldt vooral voor de poëzie van Trakl en Hölderlin. Hier zie je een filmpje waarin Heidegger zijn filosofie kort presenteert (deel 1 en deel 2). Hier legt Heidegger uit waarom Hölderlin zo belangrijk voor hem is. Een goed toegankelijk boek om mee te beginnen is deel 52 uit Heideggers Gesamtausgabe over Hölderlins Andenken. Vanaf de zesde klas.

Judith Hermann

Judith Hermann schrijft verhalen die veel weerklank vinden omdat men zich in de vertelsituaties herkent. Ze gaan over mensen die moeilijk beslissingen nemen, zo veel mogelijk keuzes uitstellen, zich niet kunnen binden en nauwelijks kunnen plannen. Het gaat kortom om postmoderne mensen die onzekerheid zijn gewend en zich mee laten drijven op de stroom. Zij lopen daarmee het risico hun leven te verzuimen. Belangrijke bundels zijn Sommerhaus, später en Nichts als Gespenster, dat ook is verfilmd. Hier hoor je hoe haar debuut wordt geprezen, en hier zie je een interview met haar.  Vanaf de derde klas.

Friedrich Hölderlin

Hier vind je de tekst van Hölderlins roman Hyperion, iets voor de zesde klas. Deze website legt dit werk speciaal voor scholieren uit. Hölderlin schrijft moeilijk Duits. Maar er zijn ook gemakkelijke gedichten van Hölderlin, zoals Hyperions Schicksalslied. Er bestaat een prachtig lesblad van Erik de Smedt over dit gedicht. Hij is er prima in geslaagd Hölderlin voor scholieren in te leiden.  Ook andere gedichten zijn soms gemakkelijk toegankelijk. Lees bijvoorbeeld zijn gedicht Hälfte des Lebens en gebruik deze website om meer over Hölderlin te weten te komen. De gemakkelijke gedichten kun je al lezen in de vierde klas.

Ödön von Horváth

Ödön von Horváth schreef een korte roman over een leraar en zijn klas in de tijd van het opkomende nationaal socialisme. Deze pagina uit Wikipedia vertelt je meer over hem, en deze pagina vertelt je meer over Jugend ohne Gott met mogelijkheid naar de tekst door te klikken. Door zijn eenvoudige taal geschikt vanaf de derde klas.

Ernst Jünger

Ermst Jünger is geen gemakkelijke schrijver. Maar een goed boek om mee te beginnen is Eumeswil. De roman gaat over de anarch. Dat is iemand die probeert de maatschappij uit zijn denken te verdringen door twee principes na te leven: 1. Dat is mijn zaak niet, 2. Er gaat niets boven mij. Iets voor de zesde klas.

Franz Kafka

Franz Kafka schreef romans en verhalen. Hier vind je een leuke minidocumentaire ter gelegenheid van Kafkas 125^e geboortedag. Deze pagina vertelt je meer over Der Prozess. Je vindt onder andere mogelijkheden naar de tekst door te klikken en je kunt je de tekst laten voorlezen. Een andere roman van Franz Kafka is Das Schloss. Ook deze roman gaat over eenzaamheid, schuldgevoelens en bureaucratie. Je kunt naar de tekst doorklikken. Geschikt vanaf de derde klas.

Heinrich von Kleist

Heinrich von Kleist heeft tijdens zijn leven zijn draai niet kunnen vinden maar schreef spannende, journalistieke vertellingen die je plotseling confronteren met de menselijke onzekerheid, zoals Das Erdbeben in Chili. Je kunt naar de tekst doorklikken. Vanaf de vierde klas.

Alfred Kubin

Alfred Kubin schreef de surrealistische roman Die andere Seite. Apocalyptisch visioen van de ondergang van een stad in hallucinerende beelden. Kubin was evenzeer graficus als schrijver. De adembenemende roman is door de schrijver zelf geïllustreerd. Iets voor de zesde klas.

Herta Müller

Herta Müller is afkomstig uit de Duitstalige minderheid van Roemenië en kreeg in 2009 de Nobelprijs voor literatuur. De roman Herztier gaat over de angst voor de Ceausescu–dictatuur en voor de Securitate, de Roemeense geheime dienst. Het verhaal wordt vooral aan de hand van de dingen verteld. Krachtige beelden, eenvoudige taal. Geschikt voor de derde klas.

Robert Musil

Robert Musil schreef Der Mann ohne Eigenschaften. Op deze Wikipedia pagina’s vind je veel info over dit beroemde boek. Geschikt vanaf de vierde klas.

Piazza Carlo Alberto, Turijn. De plek waar Nietzsche waanzinnig is geworden.

Friedrich Nietzsche

Friedrich Nietzsche is zowel een filosoof als een dichter. Also sprach Zarathustra is een filosofisch leergedicht.  Je kunt via deze Wikipedia pagina’s doorklikken naar dit werk. Ook is de tekst van de historisch-kritische Nietzsche-editie van Colli & Montinari online beschikbaar. Iets voor de zesde klas.  Een goede keuze voor beginners is Über Wahrheit und Lüge im aussermoralischen Sinne. Vanaf de vierde klas.

Novalis

Novalis is de romantische dichter bij uitstek. Hij is de dichter van de blauwe bloem, het onstilbare verlangen naar de dode geliefde en het utopische visioen van de eenheid van Europa. Via deze Wikipediapagina kun je doorklikken naar al zijn werk. Voor de zesde klas.

Rainer Maria Rilke

Op www.rilke.de vind je het gehele werk van Rilke. Het gemakkelijk toegankelijke gedicht Der Panther vind je hier via de zoekfunctie. Je vindt hier ook een uitvoerige bibliografie met achtergrondinformatie. Op www.vorleser.net worden gedichten van Rilke voorgelezen. Hier vind je twee versies van Der Panther, die je kunnen helpen het gedicht in de klas voor te dragen. Er is een lesblad over dit gedicht gemaakt dat je verder op weg kan helpen. Vanaf de vierde klas.

Rilke schreef niet alleen gedichten, maar ook een mooie roman over Parijs, de angst en de dood: Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge. Je kunt via deze Wikipedia pagina’s naar de tekst doorklikken. Vanaf de vierde klas.

Friedrich Schiller

Schiller is de op één na beroemdste Duitse schrijver. Een goede keuze voor de zesde klas is de verhandeling  Über die ästhetische Erziehung des Menschen. Schillers klassieke denken over het spel heeft enorme invloed op het denken over kunst en is bijvoorbeeld in Juli Zeh’s roman Spieltrieb een belangrijke referentie: de mens is alleen mens als hij speelt. Je kunt naar de tekst doorklikken. Een goede keuze voor de vierde of vijfde klas is Was heisst und zu welchem Ende studiert man Universalgeschichte?

W.G. Sebald

W.G. Sebald schreef romans en essays over Oostenrijkse literatuur. Volgens hem gaat die literatuur over een vaderland dat geen thuis biedt (unheimliche Heimat). Ballingschap wordt daarmee een centraal begrip. Behalve ballingschap is ook ongeluk een belangrijk vertrekpunt in zijn denken. Hij laat heel mooi zien dat schrijvers hun ongeluk wegschrijven in hun romans en zo hun kans op geluk vergroten. Beide denkrichtingen komen bij elkaar in Sebalds beroemdste roman Austerlitz, een vertelling over een architectuurhistoricus die op zoek gaat naar zijn eigen herkomst. Bijzonder boek met talrijke beschouwingen over steden en gebouwen (o.a. het station van Antwerpen). www.wgsebald.de bevat veel achtergrondinformatie. Geschikt vanaf de vierde klas.

Adalbert Stifter

Adalbert Stifter lijkt als je begint met hem te lezen nogal saai. Alles schijnt harmonieus en idyllisch te verlopen. Maar onder de oppervlakte broeit het en kan ieder ogenblik paniek uitbreken. De figuren uit zijn boeken lijken zich thuis en op hun gemak te voelen wanneer ze onophoudelijk en misschien een beetje obsessief de gewoonste dingen doen.  Ze zijn vooral bezig met het opvouwen van de was, het ordenen van papieren, dingen in laden opbergen enzovoort. Maar achter deze geordende wereld gaat een enorme onzekerheid schuil en een behoefte aan veiligheid die niet wordt vervuld. Elk ogenblik kan de orde worden verstoord en de catastrofe zijn intrede doen. Stifter was behalve schrijver ook kunstenaar. Beroemd zijn zijn schilderingen van de natuur. Een geschikt verhaal om mee te beginnen is Der Hochwald. Je kunt vanuit de Wikipedia-artikelen gemakkelijk doorklikken naar de tekst. Vanaf de vierde klas.

Botho Strauss

De toneelschrijver en romancier Botho Strauss schreef het essay Anschwellender Bocksgesang dat grote invloed heeft op het denken in Duitsland. Je vindt de weblink naar dit essay aan het einde van deze Wikipedia pagina over hem. Dit essay is voor de vijfde of zesde klas. Voor de vierde klas geschikt is het toneelstuk Trilogie des Wiedersehens, dat gaat over de opening van een tentoonstelling en zich afspeelt in het kunstenaarsmilieu van de jaren zeventig.

Georg Trakl

Een mooi gedicht voor beginners is Ein Winterabend. www.zeno.org brengt de tekst van dit gedicht hier. Op dezelfde website vind je een biografie met achtergrondinformatie, maar de meest uitvoerige informatie staat op deze website. Hier wordt dit gedicht voorgelezen. Wat vind je van de voordracht? Is Ein Winterabend een kerstgedicht? Vanaf de vierde klas.

Robert Walser

Robert Walser schreef een verbluffende roman Jakob von Gunten. De hoofdpersoon wil een “charmante, kogelronde nul” worden en laat zich daartoe opleiden in een internaat. De Italiaanse filosoof Giorgio Agamben geeft een eigenzinnige interpretatie van dit boek. Je kunt naar de tekst doorklikken. Geschikt vanaf de derde klas. Dat geldt ook voor de tweetalige editie van de korte vertellingen van Walser op www.robertwalser.nl.

Frank Wedekind

Frank Wedekind is een schrijver in wiens werk liefde en seksualiteit de hoofdrol spelen. Belangrijk zijn toneelstukken als Erdgeist en Die Büchse der Pandora. De componist Alban Berg schreef op basis van de tekst van deze toneelstukken de beroemde opera Lulu. De Italiaans filosoof Massimo Cacciari beschouwt Lulu als de vrouwelijke pendant van Musils Mann ohne Eigenschaften. In al haar huwelijken, verhoudingen en affaires blijft zij als minnares afwezig, leeft zij uitsluitend in mogelijkheden en stelt zij iedere beslissing uit. Die afwezigheid, die maakt haar zo aantrekkelijk: “Lulu is de engel van de mogelijkheid of beter de engel van de muziek van de mogelijkheid.” Vanaf de vierde klas.

Juli Zeh

Spieltrieb gaat over het leven op school en werd geschreven door Juli Zeh. Deze pagina uit Wikipedia vertelt je alles over deze schrijfster, en deze pagina alles over de roman. In Die Zeit staat een interessante recensie die laat zien wat het verband is tussen Jugend ohne Gott van Ödön von Horváth en Spieltrieb van Juli Zeh. Een andere roman van Juli Zeh is Corpus Delicti. Science fiction over gezondheidsdictatuur. Vanaf de vierde klas.

B. Literatuurgeschiedenis

Een goede introductie tot de Duitse literatuurgeschiedenis geeft Kurt Rothmann: Kleine Geschichte der deutschen Literatur, Stuttgart (Reclam Verlag) 2009. Van dit boek verschijnen regelmatig nieuwe, bijgewerkte drukken. Bij het boek hoort ook een leesboek dat ik graag aanbeveel: Kurt Rothmann (red.): Die deutsche literatur. Ausgewählte Texte, Stuttgart (Reclam Verlag) 2007.

Deze website geeft een goed overzicht over de Duitse literatuur voor beginners en is in het Nederlands.

www.xlibris.de geeft een omvangrijk en degelijk overzicht van de Duitse literatuur voor gevorderden.

Het weekblad Die Zeit heeft een site speciaal voor scholieren ingericht met interessante artikelen, recensies, video’s, links en korte karakteristieken over schrijvers en periodes uit de Duitse literatuurgeschiedenis.

C. Andere suggesties

Twee interessante bloemlezingen: Harold Hartung (red.): Jahrhundertgedächtnis. Deutsche Lyrik im 20. Jahrhundert, Stuttgart 1998, en Peter Bekes (red.): Formen der Erzählung vom Beginn der Moderne bis zur Gegenwart, Stuttgart 1999. Formen der Erzählung is in twee deeltjes met inleiding en commentaar voor scholieren. Beide bloemlezingen zijn  geschikt voor beginners.

Hier vind je alle lesbladen die Erik de Smedt heeft  gemaakt om scholieren in te leiden tot de Duitse literatuur. Zeer geschikt voor beginners.

www.vorleser.net brengt teksten uit de Duitse – en de wereldliteratuur, voorgedragen door professionele voordrachtskunstenaars. Een boeiende schrijver om mee te beginnen is Franz Kafka.

www.lyrikline.org laat dichters uit het Duitse taalgebied en uit de hele wereld zelf hun gedichten voordragen. Belangrijke dichters wier stem je kunt horen zijn Ingeborg Bachmann, Gottfried Benn en Paul Celan.