Agamben en het vertrouwen in de politiek

Giorgio Agamben probeert filosofisch te begrijpen wat er gebeurt wanneer het vertrouwen in de maatschappij verdwijnt. Vertrouwen is naar mijn mening iets dat mensen  elkaar schenken, maar je hoort steeds vaker dat men moet proberen vertrouwen te  verdienen of af te dwingen. Ik geloof niet dat dat mogelijk is en daarom ben ik blij met Agambens nieuwe boek. Want het vertrouwen is weg. De politiek heeft haar geloofwaardigheid verloren. Het nieuws geeft Agamben iedere dag gelijk. Er zijn twee soorten mensen. Aan de ene kant de mensen die blootgesteld zijn aan rampen, oorlogen en natuurgeweld. Zij proberen het vege lijf te redden en  representeren het naakte leven. Aan de andere kant zijn er de mensen die alleen nog maar praten, die bezig zijn alle menselijke verhoudingen te juridificeren  en voor wie het beleid voortwoekert zonder doel te treffen. Dit grote schisma  (men ziet het het duidelijkst in het asielbeleid) verklaart Agamben vanuit een  diepe en systematische analyse van de eed.

Wij kennen nog steeds de ambtseed, en de mensen die hem afleggen voelen nog steeds de hogere wijding die van de plechtigheid uitgaat. Wie een eed zweert staat in  voor wat hij zegt en ziet zichzelf als waarborg voor de waarachtigheid van zijn  woorden. De eed moet ervoor zorgen dat de woorden en de dingen overeenstemmen, dat de plannen worden gerealiseerd, en dat partijen op elkaar kunnen rekenen. Welnu, volgens Agamben zijn wij de eerste generatie die leeft zonder doordrongen te zijn van de betekenis van de eed. Wij zetten onszelf niet meer op het spel wanneer wij spreken, en zien dat de politiek daardoor fundamenteel  van aard verandert.

De eed is volgens Agamben oorspronkelijk de naam, de aanroeping en de aanwezigheid van de god die instaat voor de taalhandeling van wie hem noemt. Hij is de voeg tussen de woorden en de dingen, degene die de verantwoordelijkheid neemt voor de harmonie, voor de samenhang en de verbondenheid. Harmonie – Agamben herinnert  er aan – is oorspronkelijk een timmermanswoord, een woord uit de meubelmakerij. Harmonie betekent op de eerste plaats zwaluwstaarten als houtverbinding en pas daarna kosmos en geordend universum.

Een vergaand gevolg van het nihilisme en van de dood van God is dat God voor wie spreken en  scheppen één zijn – en die daarin door de mens wordt nagevolgd – niet langer  garant kan staan voor de logos. De eed als taalhandeling die de democratie instelt, de mensen samenbindt, de verhoudingen conserveert en de instituties stabiliseert, is daarmee verdwenen. Wij beginnen nu pas te merken wat dat verlies van vertrouwen betekent en hoe het in ons dagelijks leven doorwerkt.  Volgens Agamben kan alleen de filosofie helpen dit gebeuren te begrijpen, en is zij als enige in staat voor de waarheid in te blijven staan. Daarom zal de vernieuwing  van de politiek niet zonder haar kunnen. Filosofie is volgens Agamben op dit  ogenblik het enig mogelijke ware geloof.

Giorgio Agamben: Das Sakrament der Sprache. Eine Archäologie des Eides, Suhrkamp Verlag, Frankfurt a.M. 2010. Deze website geeft veel informatie over Agamben.